Trong số những hiện vật gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, có một hiện vật giản dị nhưng rất đặc biệt: chiếc lược bằng đồi mồi khắc dòng chữ “KY-NIEM ĐAO CON-LON 1917 NGUYEN-THI-THANH”.
Chiếc lược nhỏ bé, giản dị về hình thức, nhưng phía sau hiện vật ấy là một hành trình kéo dài hơn bốn thập niên, gắn với những con người và những dấu mốc của lịch sử cách mạng Việt Nam.
Từ một kỷ vật được người chồng trao cho bà Nguyễn Thị Thành năm 1917, chiếc lược được bà gìn giữ qua nhiều năm; tháng 10/1945, bà trao tặng Chủ tịch Hồ Chí Minh; và đến năm 1959, chính Người trao kỷ vật ấy cho Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) lưu giữ.
Chiếc lược đã đi qua hành trình ấy như thế nào?
Từ Côn Đảo, năm 1917
Những chữ khắc trên chiếc lược “KY-NIEM ĐAO CON-LON 1917 NGUYEN-THI-THANH” cung cấp những thông tin đầu tiên để trở về câu chuyện của hiện vật hơn một thế kỷ trước.
Chiếc lược đồi mồi khắc dòng chữ “KY-NIEM ĐAO CON-LON 1917 NGUYEN-THI-THANH”, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
Theo tư liệu của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia), người phụ nữ gắn với chiếc lược là bà Nguyễn Thị Thành. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, bà là Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Hà Tĩnh. Năm 1917, bà Thành ra Côn Đảo thăm chồng đang bị thực dân Pháp giam giữ. Trước khi trở về, chồng bà tặng bà chiếc lược đồi mồi. Từ đó, chiếc lược được bà gìn giữ “như một báu vật”.
Gần ba thập niên sau, chiếc lược tiếp tục gắn với một cuộc gặp đặc biệt.
Cuộc gặp vào mùa Thu năm 1945
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Trong bối cảnh ấy, theo lời kể của bà Nguyễn Thị Thành, bà vẫn băn khoăn một câu hỏi: Nguyễn Ái Quốc là ai? Có phải Nguyễn Ái Quốc chính là Hồ Chí Minh? Bà từng nghe chồng và những người đồng chí của ông nhắc đến Nguyễn Ái Quốc với lòng kính trọng. Vì vậy, tháng 10/1945, khi ra Hà Nội dự một cuộc họp của Phụ nữ Cứu quốc, bà mang theo chiếc lược đồi mồi đã gìn giữ từ năm 1917 với dự định: nếu Chủ tịch Hồ Chí Minh chính là Nguyễn Ái Quốc, bà sẽ trao tặng Người kỷ vật ấy. Tại cuộc họp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến nói chuyện. Khi biết Người chính là Nguyễn Ái Quốc – người mà trước đây chồng bà và những người đồng chí của ông thường nhắc đến, bà Nguyễn Thị Thành đã trao tặng Người chiếc lược.
Theo lời kể của bà Nguyễn Thị Thành, khi nhận kỷ vật, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: “Đây là một kỷ vật vô giá mà chị đã tặng tôi” (Nguyễn Trọng Hậu, 1999: 132-138).
Một chi tiết từng phải xác minh lại
Câu chuyện về chiếc lược còn có một chi tiết đáng chú ý, cho thấy tầm quan trọng của việc nghiên cứu, xác minh thông tin hiện vật trong công tác bảo tàng.
Theo tài liệu lưu giữ tại Bảo tàng, từng có thông tin cho rằng chiếc lược này do bà Nguyễn Thị Thanh - chị gái Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng Người. Trong một lần đến thăm và làm việc với Bảo tàng, đồng chí Trường Chinh lưu ý cán bộ rằng bà Nguyễn Thị Thanh từng bị thực dân Pháp bắt giam nhưng không phải ở Côn Đảo; vì vậy, thông tin về chiếc lược cần được xác minh lại.
Từ chỉ dẫn đó, cán bộ Bảo tàng tiến hành xác minh và xác định người phụ nữ gắn với chiếc lược là bà Nguyễn Thị Thành ở Hà Tĩnh, không phải chị gái Chủ tịch Hồ Chí Minh. Những thông tin được xác minh sau đó cũng góp phần làm rõ hành trình của hiện vật từ Côn Đảo năm 1917 đến cuộc gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1945.
Chi tiết tưởng như nhỏ nhưng có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tàng: việc xác định đúng những người liên quan, hoàn cảnh lịch sử và quá trình lưu truyền của hiện vật là cơ sở để làm rõ câu chuyện lịch sử gắn với hiện vật một cách chính xác.
Ngày 5/1/1959: Kỷ vật được trao cho Bảo tàng
Mười bốn năm sau cuộc gặp năm 1945, chiếc lược lại xuất hiện trong một thời điểm quan trọng khác.
Chiều 5/1/1959, một ngày trước lễ khánh thành Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm Bảo tàng. Cùng đi với Người có ông Lê Liêm, Thứ trưởng Bộ Văn hóa. Hướng dẫn Người tham quan có Giám đốc Bảo tàng Đặng Xuân Thiều, đồng chí Đào Duy Kỳ - tác giả đề cương trưng bày và chuyên gia bảo tàng Liên Xô Vampilốp. Sau khi xem trưng bày, Bác nói chuyện với cán bộ, bộ đội và công nhân tham gia xây dựng Bảo tàng. Trong câu chuyện hôm ấy, Người đề cập đến việc thực hiện chủ trương sưu tầm những kỷ vật cách mạng mà các gia đình, cơ sở cách mạng và cán bộ còn lưu giữ để đưa vào Bảo tàng.
Bác nói: “Bác cũng có cái này, không biết các chú có giữ được không?”
Đồng chí Đặng Xuân Thiều trả lời: “Thưa Bác, chúng cháu quyết tâm giữ gìn ạ!”
Bác nói: “Nếu giữ được, Bác đưa để mà dùng!” (Nguyễn Trọng Hậu, 1999: 132-138).
Sau đó, Người trao cho đồng chí Đặng Xuân Thiều một chiếc túi vải. Sau khi Bác ra về, cán bộ Bảo tàng mở chiếc túi. Bên trong là một chiếc lược bằng đồi mồi, trên đó khắc dòng chữ “KY-NIEM ĐAO CON-LON 1917 NGUYEN-THI-THANH”. Đó chính là kỷ vật mà bà Nguyễn Thị Thành đã trao tặng Chủ tịch Hồ Chí Minh vào tháng 10/1945.
Chủ tịch Hồ Chí Minh nói chuyện với cán bộ, nhân viên tham gia xây dựng Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), ngày 5/1/1959.
Sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh trao cho Bảo tàng một túi vải, bên trong có chiếc lược đồi mồi, cũng được ghi trong Hồ Chí Minh: Toàn tập, Tập 12 (Hồ Chí Minh, 2011: 6).
Bức thư ngày 13/10/1959
Một tư liệu đặc biệt giúp làm rõ câu chuyện sau khi chiếc lược được trao cho Bảo tàng là bức thư bà Nguyễn Thị Thành gửi Ban Giám đốc và cán bộ Bảo tàng Cách mạng Việt Nam ngày 13/10/1959.
Trong thư, bà nhắc trực tiếp đến chiếc lược: “chiếc lược kỷ niệm năm 1917 ở Côn đảo mà tôi dâng lên Hồ Chủ tịch đã đến tay Người. Người đã đưa vào Viện bảo tàng…” và bà viết rằng đó là một vinh dự “đối với tôi vô cùng to lớn” (Nguyễn Thị Thành, 1959).
Trong cùng bức thư, bà Nguyễn Thị Thành còn bày tỏ mong muốn được gần gũi cán bộ Bảo tàng để kể lại “những điều tai nghe mắt thấy của quãng đời qua”, qua đó đóng góp một phần tư liệu vào Bảo tàng.
Thư của bà Nguyễn Thị Thành gửi Ban Giám đốc và cán bộ Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, ngày 13/10/1959.
Ba lần trao gửi – một hành trình của ký ức
Nhìn lại, hành trình của chiếc lược có thể được nối qua ba lần trao gửi.
Năm 1917, tại Côn Đảo, chồng bà Nguyễn Thị Thành trao chiếc lược cho bà.
Tháng 10/1945, bà Nguyễn Thị Thành trao kỷ vật đã gìn giữ nhiều năm cho Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Ngày 5/1/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh trao chiếc lược cho Bảo tàng Cách mạng Việt Nam lưu giữ.
Qua mỗi lần trao gửi, chiếc lược lại gắn với một con người và một dấu mốc lịch sử.
Câu chuyện của chiếc lược cũng cho thấy, giá trị của một hiện vật bảo tàng không chỉ nằm ở hình dáng, chất liệu hay niên đại, mà còn ở những câu chuyện, con người và ký ức lịch sử gắn với hiện vật. Chính những ký ức được gìn giữ và trao truyền ấy góp phần làm nên ý nghĩa của hiện vật đối với hôm nay và các thế hệ mai sau.
Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ năm 1917 được khắc trên chiếc lược. Dòng chữ “KY-NIEM ĐAO CON-LON 1917 NGUYEN-THI-THANH” vẫn còn đó, như một dấu tích gợi nhắc câu chuyện đặc biệt của hiện vật và những con người gắn với hành trình hơn bốn thập niên.
Phạm Thị Mai Thủy
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Nguyễn Trọng Hậu. (1999). “Những lần Bác Hồ đến thăm Bảo tàng Cách mạng”. 40 năm Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (1959–1999). Hà Nội, tr.132-138.
- Hồ Chí Minh. (2011). Hồ Chí Minh: Toàn tập, Tập 12. Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Hồ sơ hiện vật: Chiếc lược đồi mồi. Tư liệu lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
- Nguyễn Thị Thành. (1959). Thư gửi Ban Giám đốc và cán bộ Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, ngày 13/10/1959. Tư liệu lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.