Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Mới chừng 10 năm trước, từ “curator”còn xa lạ trong lĩnh vực mỹ thuật ở Trung Quốc thì bây giờ đất nước này đang vào thời kỳ bùng nổ các bảo tàng mỹ thuật, đặc biệt là bảo tàng mỹ thuật đương đại.

Bảo tàng Mỹ thuật Bắc Kinh

Mỹ thuật bùng nổ từ... thể thao

Trên đà tăng tốc của công tác chuẩn bị, tổ chức Thế vận hội Bắc Kinh 2008 sắp diễn ra vào mùa hè này, hầu như ở tất cả các thành phố lớn của Trung Quốc người ta hối hả xây dựng nhiều công trình văn hóa, nghệ thuật sao cho thu hút được du khách nước ngoài sẽ đổ về dự sự kiện thể thao lớn nhất hành tinh. Các viện bảo tàng trở thành trung tâm trong các dự án chỉnh trang đô thị, và hàng chục bảo tàng mới gấp rút ra đời ở khắp nơi. Một số do nhà nước điều hành với quỹ của chính phủ trung ương hay chính quyền địa phương; song rất nhiều là các dự án của tư nhân, được các ông chủ giàu có (cả người nước ngoài) hay các tập đoàn bất động sản xây dựng.

Ở Thượng Hải, trung tâm văn hóa lớn nhất Trung Quốc, đã có năm bảo tàng mỹ thuật gắn với các trào lưu mới, đó là: Bảo tàng Thượng Hải, Bảo tàng Mỹ thuật Thượng Hải, Bảo tàng Mỹ thuật đương đại Thượng Hải, Bảo tàng Mỹ thuật hiện đại Zendai và Bảo tàng Mỹ thuật hiện đại Duolun. Bảo tàng Thượng Hải vốn trước đây chỉ trưng bày cổ vật nhưng trước sự phát triển mạnh mẽ của nghệ thuật đương đại tại Trung Quốc, từ năm 2004 nơi đây đã diễn ra nhiều sự kiện mỹ thuật đương đại đến từ nước ngoài.

Ở Bắc Kinh, Bảo tàng Mỹ thuật quốc gia (NAMOC - National Art Museum of China) cũng dự tính sẽ khai trương một nhánh trưng bày nghệ thuật đương đại vào năm 2009; và sân chơi dành cho các hoạt động nay còn có Bảo tàng Nghệ thuật Ngày nay và Trung tâm nghệ thuật đương đại Ullens. Bảo tàng Mỹ thuật Quảng Đông tại thành phố Quảng Châu và Bảo tàng Mỹ thuật Thâm Quyến gần đó cũng là nơi diễn ra nhiều sự kiện mỹ thuật mới, quy tụ nghệ sĩ từ nhiều nước trên thế giới.

Các giới chức ở Thành Đô (Tứ Xuyên) cũng vừa loan báo thành phố này sẽ mở tới bảy bảo tàng mới, mỗi bảo tàng lại dành riêng cho một tác giả tạo hình đương đại. Và những dự báo mới nhất ở Trung Quốc cho biết sẽ có đến 1.200 bảo tàng ra đời tại nước này từ nay tới năm 2010!

Nhu cầu ngày càng lớn

Lý Lợi, giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Thượng Hải, khẳng định: “Hiện có một nhu cầu rất lớn về bảo tàng mỹ thuật tại Trung Quốc. Trong một thời gian dài, những người dân bình thường ở Trung Quốc đã không có cơ hội được hướng dẫn về nghệ thuật; nhưng với đà phát triển mau chóng của kinh tế, người ta đã hướng đến nghệ thuật và văn hóa”. Bảo tàng do ông Lý điều hành là nơi từng diễn ra nhiều hoạt động nghệ thuật quan trọng, như cuộc triển lãm lớn về nhà thời trang lừng danh Armani, do Bảo tàng Guggenheim ở New York tổ chức, vào năm 2006; và sắp tới đây là triển lãm Thượng Hải Biennale rất có uy tín.

Có một hình ảnh quen thuộc tại nhiều bảo tàng nghệ thuật tại Trung Quốc hôm nay: những đám đông nối nhau chờ vào xem các triển lãm, thành phần khá đa dạng, từ các nghệ sĩ trẻ, các sinh viên mỹ thuật cho đến các nhóm học sinh tiểu học được thầy cô hướng dẫn đi xem và cả du khách nước ngoài đang tràn ngập Trung Quốc. Và chưa bao giờ mỹ thuật đương đại tại xứ sở này lại gặt hái được thành công như vậy: tranh, tượng của các tác giả trẻ được mua với giá cao... chóng mặt ở các nhà đấu giá danh tiếng, các triển lãm của giới trẻ được mở liên tục ở trong nước và nước ngoài. Điều đó càng kích thích cơn hưng phấn mỹ thuật và là một tác nhân của sự bùng nổ các bảo tàng, các gallery mỹ thuật đương đại.

Song, nhìn chung, phía sau cơn phấn khích này là sự thiếu vắng các thiết chế nền tảng của một hoạt động văn hóa còn khá mới mẻ đối với một đất nước mới bừng tỉnh sau một cơn ngủ đông dài của thời kỳ trì trệ, hỗn độn, đặc biệt là trong những năm “đại cách mạng văn hóa”. Chẳng hạn, vẫn chưa có khung pháp lý cho việc hình thành các tổ chức phi lợi nhuận ở Trung Quốc hay chế độ miễn thuế cho việc gây quỹ hoạt động của các tổ chức, cơ sở văn hóa ngoài chính phủ. Vì vậy, các bảo tàng mỹ thuật, dù thuộc nhà nước hay do tư nhân quản lý, đều bận tâm tới việc tìm chi phí hoạt động thay vì dành thời gian, công sức đầu tư tập trung cho các cuộc triển lãm, các sự kiện nghệ thuật.

Theo lời vị giám đốc của NAMOC, nơi đã diễn ra triển lãm hồi cố (retrospective) của họa sĩ siêu thực Rene Magritte, do Trung tâm Mỹ thuật Bỉ tại Brussels bảo trợ, vào tháng 5-2007 và sẽ tổ chức triển lãm tác phẩm của họa sĩ đương đại Thái Quốc Cường vào tháng 6-2008, thì: “Vào thời kỳ bùng nổ của bảo tàng, và ngày càng có nhiều bảo tàng ở các địa phương và bảo tàng tư nhân ra đời, chính phủ Trung Quốc sẽ chú trọng về vấn đề này”.

Những “vấn đề” hiện nay của các bảo tàng mới tại Trung Quốc là việc huấn luyện một đội ngũ chuyên nghiệp làm công tác này, nhất là những curator. Cho tới nay, mới chỉ có một lớp đào tạo những người làm công việc đầy khó khăn này tại Học viện Mỹ thuật trung ương ở Bắc Kinh. Và còn thiếu biết bao nhân sự trong các lĩnh vực bảo tồn, phục chế tác phẩm, tổ chức trưng bày, thiết kế triển lãm...

Và một khi đã có chuyên gia trong lĩnh vực bảo tàng, vẫn còn có những nguy cơ khiến các thiết chế này khó mà hoạt động thật hiệu quả khi cái cơ chế quan liêu vẫn còn tồn tại và khâu kiểm duyệt vẫn còn gây nhiều tranh cãi, dù Bộ Văn hóa Trung Quốc cho thấy đang ngày càng ủng hộ nghệ thuật đương đại. Điều đó được tỏ rõ qua việc chính phủ Trung Quốc cho phép nhiều doanh nhân nước ngoài được đầu tư vào lĩnh vực còn khá nhạy cảm này.

Bảo tàng Mỹ thuật Thượng Hải

Chẳng hạn, Samuel Kung, một nhà thiết kế nữ trang nổi tiếng tại Hồng Kông, đã được phép xây dựng một bảo tàng nghệ thuật hiện đại trên khu đất rộng tới hơn 3.000m2 ở Quảng trường Nhân dân ở Thượng Hải, một “khu đất vàng” mà theo lời Kung, cũng là giám đốc bảo tàng, ông “không bao giờ tưởng tượng sẽ có được một nơi như thế” để làm bảo tàng nghệ thuật!

Theo DNSG