Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

 

Trong chiếc túi vải Bác tặng cho Bảo tàng, chỉ có một chiếc lược làm bằng vỏ đồi mồi, có khắc dòng chữ “Nguyễn Thị Thanh, Côn Đảo, 1917”. Hiện vật quí báu đó đã được trưng bày tại Bảo tàng. Có một số người đã viết rằng đó là chiếc lược của bà Nguyễn Thị Thanh chị gái Bác tặng. Trong một lần xuống thăm và làm việc với Viện, đồng chí Trường Chinh - Tổng Bí thư BCHTU Đảng có nói với chúng tôi: “Bà Thanh chị gái Bác bị thực dân Pháp bắt đi tù nhưng không phải tù ở Côn Đảo, các đồng chí phải xác minh lại nội dung lịch sử của chiếc lược đó”. Chúng tôi xác minh lại và được biết đó là chiếc lược của bà Nguyễn Thị Thanh - vợ ông Nguyễn Đình Kiên (Tú Kiên) - một nhân sĩ yêu nước ở Hà Tĩnh. Sau cách mạng tháng Tám năm 1945, bà là Hội trưởng Hội Liên hiệp phụ nữ tỉnh Hà Tĩnh. Bà kể lại như sau: “Năm 1917, tôi ra Côn Đảo thăm chồng là ông Tú Kiên bị thực dân Pháp giam giữ. Khi về, ông tặng tôi chiếc lược đồi mồi đó. Tôi đã giữ gìn nó như một báu vật. Sau cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, cũng như nhiều người khác, tôi rất băn khoăn và tự đặt câu hỏi: Nguyễn Ái Quốc là ai? phải chăng là Hồ Chí Minh? Mãi đến tháng 10-1945 ra Hà Nội họp Hội nghị Phụ nữ cứu quốc, tôi mang theo chiếc lược đó với ý định nếu đúng Nguyễn Ái Quốc là Hồ Chí Minh tôi sẽ tặng Người kỷ vật đó. Đúng như ý nguyện của tôi Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến nói chuyện với Hội nghị, tôi vô cùng cảm động khi biết Người chính là nhà yêu nước Nguyễn Ái Quốc mà trước đây chồng tôi và các đồng chí của ông thường hay nhắc đến với tấm lòng kính trọng. Tôi mang chiếc lược lên tặng Bác, Người nhận ra và rất cảm động nói: “Đây là một kỷ vật vô giá mà chị đã tặng tôi”...

Lần thứ hai Bác cùng ông R.Pra-xát, Tổng thống nước cộng hoà Ấn Độ tới thăm BTCM vào sáng 23-3-1959. Cùng đi còn có ông Hoàng Minh Giám, Bộ trưởng Bộ Văn hoá, ông Trần Duy Hưng - Chủ tịch UBHC Hà Nội. Bác trực tiếp hướng dẫn Tổng thống R.Pra-xát xem hệ thống trưng bày. Tổng thống R.Pra-xát rất ngạc nhiên và khâm phục khi nghe Bác nói về cách kéo pháo của bộ đội ta bằng sức người với chiếc tời bằng gỗ ở phòng trưng bày “Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ”.

 

Ba tháng sau, 9 giờ sáng 25-6-1959, Bác cùng Tổng thống nước cộng hoà Inđônêxia Xucácnô đến thăm Bảo tàng Cách mạng.

 

Khi giới thiệu về Phan Chu Trinh tôi nhấn mạnh cụ là tiêu biểu cho chủ nghĩa cải lương trong phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Nói đến đó tôi thấy động vào tay, mà kinh nghiệm của chúng tôi, những người làm công tác thuyết minh khi thấy động vào tay là “có chuyện” cho nên tôi không nói thêm nữa và đưa đoàn sang phòng bên. Mới ra khỏi cửa phòng Bác bảo tôi: “Cụ Phan thực sự là người yêu nước!”. Bác nói rất nhẹ nhàng, nhưng câu nói của Bác đã in sâu trong tâm khảm tôi. Tôi suy nghĩ rất nhiều và ngày càng thận trọng hơn trong việc tìm hiểu đánh giá các nhân vật, sự kiện lịch sử trong quá trình thuyết minh, phục vụ các đối tượng tham quan. Mười ngày sau trên trang 3 Báo Nhân Dân số ra ngày 4-7-1959 có đăng bài viết của Bác Hồ (bút danh T.L) với nhan đề “Xem Viện Bảo tàng Cách mạng”. Đây là bài viết đầu tiên và cũng là duy nhất của Bác về Bảo tàng Cách mạng Việt Nam.

Sáng ngày 12-3-1963, Bác cùng đi với vua Lào Xrixavang Vátthana và Thủ tướng Lào Xuvana Phuma tới thăm Bảo tàng Cách mạng, hôm đó còn có cả Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Bác cùng đoàn đã xuống xem sa bàn “Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ” do một đồng chí bên Bộ Tổng tham mưu giới thiệu. Sau khi xem xong, Bác nói với chúng tôi: “Bảo tàng làm được cái sa bàn đẹp đấy”.

 

 

Chỉ hơn hai tháng sau khi Mỹ bắt đầu chiến tranh phá hoại miền Bắc, sáng 21-10-1964, Bác đi cùng với ông Môđibô Câyta, Tổng thống nước cộng hoà MaLi đến thăm Bảo tàng. Đây là lần thứ 5, đồng thời cũng là lần cuối cùng Người đến thăm Bảo tàng Cách mạng.

 

 Đồng chí Trần Văn Trình, sau khi báo cáo tình hình hoạt động của Bảo tàng, nói thêm: “Thưa Bác, hiện nay biên chế của Bảo tàng có 40 người, chúng cháu đề nghị Bộ tăng lên 60 người mà 2 năm nay vẫn chưa được giải quyết”. “Ừ! nhiều việc quan trọng thật - Bác nói - Bác kêu gọi cả nước mỗi người làm việc bằng hai. Nhưng các chú khác. Làm việc tại Bảo tàng Cách mạng - Bảo tàng của Đảng thì mỗi người phải làm việc bằng bốn. Theo Bác, 40 người là còn nhiều!”. Bác hỏi tiếp: “Tình hình đời sống của cán bộ cơ quan thế nào?”. Đồng chí Trình trả lời: “Dạ! thưa Bác, nói chung đời sống của anh em tốt ạ!”. Bác nói luôn: “Chú đừng nói chung thế, nói cụ thể cho Bác biết ai lương cao nhất, ai lương thấp nhất?”. Nghe báo cáo xong, Người dặn: “Chú phải chú ý đến người lương thấp. Còn cách giải quyết như thế nào, về mặt tổ chức chú biết rồi”.

Lúc chuẩn bị đưa khách xem Bảo tàng, Bác hỏi: “Ai là người hướng dẫn?” đồng chí Trình nói: “Thưa Bác, đồng chí Phúc ạ!”. Bác hỏi tiếp: “Vẫn hướng dẫn từ trên gác trước à?”. Rồi, Bác cười rất vui và nói: “Để chú ấy dẫn khách đi, còn Bác, Bác xem ngược dòng lịch sử”. Thấy vậy đồng chí Trần Văn Trình liền gọi đồng chí Đoàn Chí Toàn cũng là cán bộ thuyết minh, giao nhiệm vụ hướng dẫn Bác xem. Đồng chí Toàn kể lại: “Bác đi lướt qua một số phòng. Đến phòng “Phong trào cách mạng miền Nam”, Bác dừng lại xem một lúc rồi nói: “Bác đến Bảo tàng mấy lần, ngay từ ngày mới khánh thành, nhưng cho đến nay, nội dung phòng này vẫn như trước. Phong trào cách mạng miền Nam bây giờ khác lắm rồi. Phải chỉnh lý, bổ sung nội dung trưng bày cho phù hợp với tình hình mới chứ!”. Đến phòng trưng bày về cải cách ruộng đất, Bác hỏi tôi: “Phòng này là phòng gì?”. Tôi trả lời Bác, Bác nói luôn: “Sao không có tên phòng ở ngoài? Hồi còn hoạt động ở nước ngoài Bác hay đi xem các bảo tàng, ở đó họ đều có sơ đồ các phòng có đánh số, mỗi phòng đều có biển ghi tên. Khách đến xem Bảo tàng chỉ cần xem sơ đồ, tên phòng là biết ngay phòng mình cần xem!”. Tiếp thu ý kiến của Bác, từ đó Bảo tàng mới làm sơ đồ và biển để tên các phòng.

Tôi cùng Bác lên gác, đồng chí Phúc đang thuyết minh ở phòng số 6, Bác đứng ở ngoài nghe. Đồng chí Phúc đang kể về sự kiện Bác Hồ về nước năm 1941 và nắm đất ở cột mốc biên giới Việt Trung. Khi nghe thấy đồng chí Phúc nói: “Sau ba mươi năm xa Tổ quốc khi bước chân qua biên giới Trung Việt Chủ tịch Hồ Chí Minh của chúng tôi đã cảm động nâng nắm đất cột mốc biên giới Việt Nam lên hôn!”. Nghe thấy thế, Bác liền bước vào phòng nói với đồng chí Phúc: “Sao chú nói về Bác nhiều thế? Sao không nói nhiều về Đảng ta vĩ đại, dân ta anh hùng?”. Rồi, cầm que thuyết minh trong tay đồng chí Phúc, Bác nói với các vị khách bằng tiếng Pháp: “Tôi là người thuyết minh cho các ngài”. Rồi Bác hướng dẫn các vị khách xem hết phòng đó. Sau đó, khi ra ngoài phòng, Bác trả lại que thuyết minh cho đồng chí Phúc và ghé tai đồng chí Phúc, Người nói nhỏ: “Bác không mất vệ sinh như thế đâu!”.

Lúc xuống phòng “Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ”, đồng chí Phúc nói: “Điện Biên Phủ là một tập đoàn cứ điểm, Đông giáp... Tây giáp...”. Thấy thế Bác nói luôn: “Này chú! Các vị khách không có nhiều thời gian đâu. Chú giới thiệu như vậy bao giờ mới xong! Phải nói khái quát, tập trung, đi thẳng vào vấn đề, đừng Đông-Tây-Nam-Bắc gì nữa!”. Rồi Bác hỏi: “Chú có mặt ở chiến trường Điện Biên Phủ không mà giới thiệu sa bàn này?”. Đồng chí Trần Văn Trình liền nói: “Thưa Bác, đồng chí Phúc đây nguyên là Tiểu đoàn trưởng pháo binh ở Điện Biên Phủ ạ!”. “A! người có mặt ở Điện Biên Phủ giới thiệu về diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ thì rất quí. Bác hỏi chú, đứng quanh sa bàn này, ngoài chú, còn có ai đã từng ở Điện Biên Phủ?”. Tôi chưa kịp trả lời Bác, Bác nói luôn: “Còn ai nữa Bác không biết, nhưng chắc chắn còn có Bác, để Bác giới thiệu cho!”. Bác giới thiệu bằng tiếng Pháp, tôi theo dõi đồng hồ, hết đúng 7 phút. Khi Bác vừa dứt lời các vị khách đứng dậy vỗ tay nồng nhiệt. Đó là một bài học hết sức sinh động và quí báu cho những cán bộ làm công tác thuyết minh như chúng tôi.

Khi đi xem phim, Bác khoác tay vừa đi vừa nói chuyện thân mật với phu nhân Tổng thống Môđibô Câyta. Cách cửa hội trường khoảng vài mét Bác tiến lên trước và đứng ở cửa phòng. Khi bà Môđibô Câyta đi vào, Bác đưa tay ra hiệu dừng lại và hỏi nhẹ nhàng bằng tiếng Pháp: “Thưa Bà, vé của bà đâu?”. Bà Môđibô Câyta cười và vẫn đi vào. Bác lại ra hiệu dừng lại và nói: “Bà có vé thì mới được vào, không có vé không vào được!”. Bà Môđibô Câyta vừa cười vừa nói với Bác: “Bảo tàng mời tôi xem nên tôi không phải mua vé!”. Mọi người lúc đầu còn ngơ ngác không hiểu gì cả, đến khi hiểu ra đều cười rất vui và cùng đi vào hội trường.

Xem được một lúc, Bác trở về phòng khách ngồi nghỉ. Tôi đi theo Bác. Bác hỏi chuyện tôi rất ân cần về cuộc sống gia đình và công việc ở Bảo tàng. Chợt nhìn lên bức ảnh chân dung của mình treo tại phòng khách, Bác hỏi tôi: “Tại sao các chú lại dùng cái ảnh này của Bác?”. Tôi chưa biết nói gì, thì Bác nói luôn: “Màu sắc gì mà ảm đạm thế?”. Rồi Người xem đồng hồ và chỉ lên tấm ảnh của mình nói: “Ừ, bây giờ hơn 11 giờ trưa rồi, Bác đói bụng nên Bác méo mồm, Chú có thấy không?”.

Tôi im lặng không dám trả lời Bác. Vì bức ảnh chân dung của Bác là ảnh đen trắng được tô màu. Do hoạ sĩ tô màu không cẩn thận nên không được đẹp. Nhưng vì việc đã rồi nên chúng tôi quyết định vẫn cứ treo. Nghe lời nhận xét của Bác, chúng tôi vô cùng thấm thía và ân hận về việc làm thiếu cân nhắc, thiếu kiểm tra đó.

Năm lần được vinh dự đón Bác tới thăm và hướng dẫn Bác tham quan Bảo tàng, đó là niềm vinh dự và tự hào to lớn của toàn thể các thế hệ cán bộ, nhân viên Bảo tàng Cách mạng và để lại trong chúng tôi những kỷ niệm sâu sắc không bao giờ nhạt phai.