Ngày 9/2/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến dự lễ khai mạc Triển lãm "Những tài liệu lịch sử của văn hóa Việt Nam" tại Quốc gia Bảo tàng Viện - một trong những thiết chế tiền thân của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ngày nay. Diễn ra trong bối cảnh đất nước vừa giành được độc lập, chính quyền cách mạng còn phải đối mặt với nhiều khó khăn, sự kiện cho thấy sự quan tâm của Người đối với việc gìn giữ và giới thiệu lịch sử, văn hóa dân tộc.

Chủ tịch Hồ Chí
Minh dự khai mạc Triển lãm "Những tài liệu lịch sử của văn hóa Việt
Nam" tại Quốc gia Bảo tàng Viện, ngày 09/02/1946
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cùng các biện pháp xây dựng chính quyền cách mạng, Chính phủ Lâm thời đã từng bước tiếp quản các cơ sở văn hóa, giáo dục của chính quyền thuộc địa. Ngày 20/10/1945, Bộ Quốc gia Giáo dục quyết định đổi tên Bảo tàng Louis Finot của Trường Viễn Đông Bác Cổ thành Quốc gia Bảo tàng Viện (Việt Nam Dân Quốc Công Báo: ngày 3/11/1945, tr 88). Tuy nhiên, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ (tháng 12/1946), việc bàn giao bị gián đoạn, và chỉ được tiếp tục vào năm 1958. Trên cơ sở đó, Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam được thành lập và mở cửa trưng bày đón khách tham quan vào ngày 3/9/1958; Bảo tàng Cách mạng Việt Nam khánh thành ngày 6/1/1959. Hai bảo tàng hợp nhất năm 2011, hình thành Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ngày nay.
Trong giai đoạn (1946-1964), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã 7 lần đến thăm các bảo tàng tiền thân của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: Một lần tại Quốc gia Bảo tàng Viện, một lần tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và năm lần tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam. Qua những chuyến thăm ấy, Người để lại nhiều chỉ dẫn có giá trị đối với công tác sưu tầm, bảo quản, trưng bày và giáo dục lịch sử.
Trân trọng hiện vật, gìn giữ ký ức lịch sử
Ngày 5/1/1959, một ngày trước khi Bảo tàng Cách mạng Việt Nam khánh thành, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm và xem trưng bày. Trong cuộc gặp và nói chuyện với cán bộ, nhắc đến chỉ thị của Trung ương về việc vận động hiến tặng kỷ vật cách mạng cho Bảo tàng, Người nói: “Bác cũng có cái này, không biết các chú có giữ được không?” Khi lãnh đạo Bảo tàng khẳng định sẽ giữ gìn cẩn thận, Bác nói tiếp: “Nếu giữ được, Bác đưa để mà dùng!” (Nguyễn Trọng Hậu 1999:132).
Kỷ vật Người tặng là chiếc lược bằng đồi mồi khắc dòng chữ “KY-NIEM ĐAO CON-LON 1917 NGUYEN-THI-THANH”. Câu chuyện cho thấy sự quan tâm của Người không chỉ đối với việc sưu tầm hiện vật mà còn là trách nhiệm bảo quản, gìn giữ những kỷ vật gắn với lịch sử cách mạng. Đến nay, chiếc lược vẫn được Bảo tàng lưu giữ cẩn trọng, đồng thời bổ sung thông tin hiện vật với những câu chuyện thú vị về hành trình đặc biệt của chiếc lược.
Tôn trọng sự thật, đánh giá khách quan các nhân vật lịch sử
Ngày 25/6/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Tổng thống Cộng hoà Inđônêxia Xucácnô đến thăm Bảo tàng Cách mạng Việt Nam. Khi cán bộ thuyết minh giới thiệu nhân vật lịch sử Phan Chu Trinh là "tiêu biểu cho chủ nghĩa cải lương", Bác đã nhẹ nhàng nhắc: “Cụ Phan thực sự là người yêu nước!” (Nguyễn Trọng Hậu 1999: 134). Lời nhắc của Người gợi ra bài học quan trọng đối với người làm công tác bảo tàng: khi giới thiệu nhân vật lịch sử, cần nghiên cứu thận trọng, tôn trọng sự thật và đặt nhân vật trong bối cảnh lịch sử cụ thể, tránh cách đánh giá phiến diện hoặc giản đơn.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Tổng thống nước Cộng hòa Inđônêxia Xucácnô tham quan Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, ngày 25/6/1959
Trưng bày khoa học, nội dung rõ ràng, thường xuyên cập nhật
Nếu nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản tạo cơ sở cho hoạt động của bảo tàng, thì trưng bày và thuyết minh góp phần giúp công chúng tiếp cận, hiểu thêm giá trị của hiện vật. Yêu cầu đó đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ qua bút tích lưu trong Sổ vàng của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam: “Chưng bày khéo, giải thích rõ. Viện Bảo tàng là một trường học tốt về lịch sử cách mạng của dân tộc Việt Nam ta”.
Bút tích của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong Sổ vàng của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, ngày 20/1/1960
“Chưng bày khéo” không chỉ là yêu cầu về hình thức mà còn đòi hỏi việc lựa chọn, sắp xếp hiện vật dựa trên cơ sở khoa học, giúp công chúng hiểu được nội dung và ý nghĩa lịch sử. Trong chuyến thăm ngày 23/3/1959, khi cùng Tổng thống Ấn Độ Rajendra Prasad tham quan phòng trưng bày về Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giới thiệu chiếc tời bằng gỗ, qua đó giải thích cách bộ đội kéo pháo vào trận địa. Cách giới thiệu cụ thể, gắn hiện vật với câu chuyện lịch sử khiến vị khách nước ngoài “rất ngạc nhiên và khâm phục” (Nguyễn Trọng Hậu 1999: 134).
Trong chuyến thăm ngày 21/10/1964, khi nhận thấy phòng trưng bày Cải cách ruộng đất thiếu biển tên bên ngoài, Bác nhắc cán bộ làm sơ đồ đánh số và biển chỉ dẫn rõ ràng. Cũng trong chuyến thăm này, khi tham quan phòng “Phong trào cách mạng miền Nam”, Bác chỉ rõ: “Bác đến Bảo tàng mấy lần, ngay từ ngày mới khánh thành, nhưng cho đến nay, nội dung phòng này vẫn như trước. Phong trào cách mạng miền Nam bây giờ khác lắm rồi. Phải chỉnh lý, bổ sung nội dung trưng bày cho phù hợp với tình hình mới chứ!” (Nguyễn Trọng Hậu 1999: 136). Những chỉ dẫn ấy cho thấy trưng bày cần được tổ chức khoa học, có hệ thống chỉ dẫn rõ ràng và thường xuyên cập nhật trên cơ sở kết quả nghiên cứu, tư liệu và hiện vật mới, bảo đảm phản ánh phù hợp những nhận thức lịch sử đã được kiểm chứng.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Tổng thống Cộng hòa Mali Môđibô Câyta tham quan Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, ngày 21/10/1964
Thuyết minh ngắn gọn, làm rõ ý nghĩa lịch sử
Cùng với trưng bày, giải thích - thuyết minh là khâu quan trọng giúp công chúng tiếp cận và hiểu giá trị của hiện vật.
Cũng trong chuyến thăm ngày 21/10/1964, khi cán bộ thuyết minh sa bàn Điện Biên Phủ sa vào miêu tả địa hình, Bác nhắc “Này chú! Các vị khách không có nhiều thời gian đâu… Phải nói khái quát, tập trung, đi thẳng vào vấn đề…” (Nguyễn Trọng Hậu 1999:137). Người thuyết minh vì vậy cần biết lựa chọn thông tin, xác định trọng tâm và diễn đạt phù hợp với từng nhóm khách tham quan. Thuyết minh không chỉ cung cấp thông tin mà còn phải giúp người nghe hiểu được ý nghĩa lịch sử của hiện vật và sự kiện.
Trong bài viết “Xem Viện bảo tàng Cách mạng”, được viết sau chuyến thăm Bảo tàng ngày 25/6/1959, đăng trên báo Nhân Dân, số ra ngày 4/7/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “…người đến xem Viện bảo tàng nên vừa xem vừa suy nghĩ và liên hệ với bản thân mình; các đồng chí phụ trách giới thiệu thì cần nói rõ ý nghĩa cách mạng của những vật trưng bày. Làm như thế sẽ rất là bổ ích” (Hồ Chí Minh Toàn tập, Tập 12, 2011: 256).
Lời căn dặn ấy cho thấy hiệu quả giáo dục của bảo tàng được tạo nên từ cả hai phía: bảo tàng phải giới thiệu hiện vật chính xác, rõ ràng, làm sáng tỏ ý nghĩa lịch sử; công chúng cần chủ động quan sát, tìm hiểu, suy ngẫm và liên hệ với bản thân.
Những chỉ dẫn của Chủ tịch Hồ Chí Minh qua các chuyến thăm bảo tàng không chỉ có ý nghĩa trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ mà còn gợi mở những yêu cầu thiết thực đối với hoạt động bảo tàng hiện nay. Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo phát triển, việc ứng dụng công nghệ càng cần gắn với trách nhiệm kiểm chứng thông tin, bảo đảm tính chính xác và diễn giải lịch sử rõ ràng, có căn cứ.
Chủ tịch Hồ Chí Minh xem bản dập mặt trống đồng Ngọc Lũ thuộc văn hóa Đông Sơn tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, ngày 9/02/1961
Từ thực tế đó, những chỉ dẫn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về công tác sưu tầm, bảo quản, trưng bày và giáo dục vẫn mãi là kim chỉ nam, định hướng có giá trị đối với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nói riêng và hoạt động bảo tàng nói chung trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản, đưa lịch sử đến gần hơn với công chúng.
Thu Nhuần
Tài liệu tham khảo:
Nguyễn Trọng Hậu, “Những lần Bác Hồ đến thăm Bảo tàng Cách mạng”, 40 năm Bảo tàng Cách mạng Việt Nam 1959 – 1999, Hà Nội, 1999.
Hồ Chí Minh Toàn tập (2011), Tập 12, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
Việt Nam Dân Quốc Công Báo (Ra ngày thứ bẩy), Số 7, ra ngày 3/11/1945, tr 88.